راست يعنى دين اسلام كه عقول سليمه شاهدند بر استقامت آن كه اصلا شايبهء عوج در او نيست تا موجب اتهام ايشان شود مر آن را بدانكه حق سبحانه در اين آيات مذكوره الزام حجت فرموده بر كافران و قطع معاذير و علل ايشان كرده در عدم قبول ايمان و فرموده كه مردى برسالت مبعوث شده كه حال او معروفست و معلوم ايشان و همه ميدانند كه وى جامع جميع اخلاق حسنه است و معرا از همه صفات سيئة و سمات رذيله و به جهت اين ممتاز است در ميان ايشان و شايستهء آن هست كه رتبهء نبوت و منصب رسالت تا مزد وى باشد و وى را احتياجى نيست بحطام دنيويه تا بباطل بچنين دعوى عظيمه اقدام نمايد و آن را وسيلهء استعطاى اموال ايشان گرداند پس از اينجا معلوم مىشود كه وى مبعوث است از جانب او سبحانه بايشان و بىغرض ايشان را بدين اسلام ميخواند كه صراط مستقيم و طريق قويمست و مع ذلك بر وفق دعواى خود معجزات بينه و آيات ظاهره مينمايد و همهء ايشان اين را ميدانند و ميبينند اما به جهت عناد و استكبار اطاعت او نميكنند و امر او را در باب توحيد و حشر و نشر و غير آن نميشنوند و ايمان به آن نميآورند و چون چنين است پس سزاوار عذاب اليم و عقاب جحيماند كما قال * ( وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ ) * و بدرستى كه آنان كه نميگروند * ( بِالآخِرَةِ ) * بسراى ديگر يعنى بقيامت و متعلقات آن از صراط و ميزان و حساب و انقطاع جوارح و بهشت و دوزخ * ( عَنِ الصِّراطِ ) * از آن راه راست كه دين اسلام است * ( لَناكِبُونَ ) * عدول كنندگانند و ميل نمايندگان بيابان ضلالت و گمراهى چه خوف آخرت اقوى بواعث است بر طلب حق و سلوك در طريق آن و يا گروندگانند در آخرت از طريق جنت بطريق شمال كه دوزخ است * ( وَلَوْ رَحِمْناهُمْ ) * و اگر ما ببخشائيم بر ايشان * ( وَكَشَفْنا ) * و برداريم * ( ما بِهِمْ ) * آنچه بر ايشان واقع است * ( مِنْ ضُرٍّ ) * از سختى يعنى قحطى كه بديشان غلبه كرده و همه را خوار و ذليل و عاجز گردانيده و به هلاكت رسانيده * ( لَلَجُّوا ) * هر آينه لجاج نمايند يعنى ثابت و راسخ شوند و متمادى گردند * ( فِي طُغْيانِهِمْ ) * در افراط خود در كفر و استكبار از طريق حق و عداوت رسول و ساير اهل ايمان * ( يَعْمَهُونَ ) * در حالتى كه حيران و سرگشته باشند و متردد در امر حق و طريق هذا يعنى اگر بلاى قحط از ايشان دفع كنيم هم چنان بر ستيزه و عناد و تكذيب خود ثابت خواهند بود و يا اگر در آخرت عذاب دوزخ را از ايشان برداريم و ايشان را به دنيا فرستيم هم چنان كه بر طريق اول در عناد و طغيان و عصيان لجاج ورزند و منقاد نشوند و بنا بر اين معنى اين آيه نظير كريمهء وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْه است و معنى اول اصح است و اشهر و قول اكثر مفسران و معظم